The Research Dialogue

Author(s): कार्तिकेय मिश्रा¹, डॉ. शालिनी सिंह²

DOI: https://doi.org/10.64880/theresearchdialogue.v5i2.60

सारांशः

संस्कृतभाषा स्वस्य अत्यन्तवैज्ञानिकेन व्याकरणतन्त्रेण जगति विशिष्टं स्थानं धारयति। पाणिनेः अष्टाध्यायी, या सूत्र-वार्तिक-भाष्यरूपेण त्रिस्तरीया वर्तते, आधुनिकसंगणकविज्ञानस्य क्षेत्रे अपि गम्भीरं महत्त्वं प्राप्नोति, यतः तस्याः नियमव्यवस्था, अनुक्रमः, अपवादसिद्धान्तः च संगणकप्रोग्रामभाषायाः रचनातन्त्रेण साम्यं धारयति। एतस्मिन् समीक्षात्मके शोधपत्रे विगत-चत्वारिंशत्-वर्षेभ्यः (1980-तः 2024-पर्यन्तम्) प्रकाशितानां संस्कृतसंगणकीयभाषाविज्ञानविषयकानां प्रमुखकार्याणां समग्रविश्लेषणं प्रस्तूयते। शोधपत्रम् त्रीणि मुख्यक्षेत्राणि आलोचयति— प्रथमं, रूपविज्ञानविश्लेषकाः यथा जेरार्ड-ह्युएट्-महोदयस्य संस्कृतपारम्पर्येण्जिन् [1], अम्बा-कुलकर्णी-महोदयायाः पाणिनि-आधारित-प्रणाली [3], तथा गिरीश-नाथ-झा-महोदयस्य कार्यम् [8]। द्वितीयं, संधिविच्छेदनं तथा पदच्छेदनं, यत्र सांख्यिकीय-प्रतिमानेभ्यः आरभ्य गभीरशिक्षण-आधारित-प्रतिमानान् यावत् विकासः अवलोक्यते [11, 14]। तृतीयं, निर्भरतापार्सनं तथा यन्त्रानुवादः, विशेषतः कारक-सिद्धान्तस्य संगणकीयकार्यान्वयनम् [5, 9]। विश्लेषणेन ज्ञायते यत् प्रारम्भिककार्याणि नियमाधारितां पद्धतिं प्राधान्येन उपयुज्यन्त, परन्तु 2015-तः पश्चात् तान्त्रिकस्नायुजाल-आधारित-पद्धतयः प्राबल्येन प्रयुज्यन्ते, यथा संस्कृतशाला [22] तथा तत्सदृशरूपान्तराणि। तथापि विद्यमानप्रणालीषु मुक्तशब्दक्रम-समस्या, संसाधनाभावः, पद्यसाहित्यस्य जटिलता च प्रमुखाः आह्वानाः सन्ति। शोधपत्रम् अन्ते सूचयति यत् परम्परागतव्याकरणसिद्धान्तस्य आधुनिकतन्त्रज्ञानेन (विशेषतः रूपान्तरक-आधारित-भाषाप्रतिमानैः) सह समन्वयः एव भविष्यत्संशोधनस्य दिशा भवितुम् अर्हति। एतत् अध्ययनं संशोधकेभ्यः, विशेषतः भारतीयभाषाप्रक्रियाक्षेत्रे कार्यरतेभ्यः, एकं व्यापकं तथा समीक्षात्मकं ज्ञानाधारं प्रयच्छति।

कूटशब्दाः पाणिनिव्याकरणम् संगणकीयभाषाविज्ञानम् संधिविच्छेदनम् रूपविज्ञानविश्लेषणम् कारकसिद्धान्तः निर्भरतापार्सनम् स्नायुजालप्रतिमानानि

Cite this Article